การจัดการความรู้ (KM) คืออะไร?

โดย  อาจารย์ณรงค์ อนันควานิช, ผู้อำนวยการฝ่ายวิชาการ และอาจารย์ประจำคณะวิศวกรรมศาสตร์ สถาบันเทคโนโลยีไทย-ญี่ปุ่น

“At its essence, every organization is a product of how its members think and interact.”
Peter Senge

KM หรือ Knowledge Management การจัดการองค์ความรู้ซึ่งมีอยู่หรือต้องการสร้างขึ้นมาใหม่ หลายคนก็จะถามต่อว่าแล้วอะไรคือองค์ความรู้

องค์ความรู้ก็คือ ข้อมูลหรือความรู้ต่างๆ ที่เรามีนั่นแหละ อาจจะเป็นประสบการณ์ต่างๆ ที่ได้จากการทำงาน การพบเห็น การรับรู้ หรือการเรียนรู้ในรูปแบบต่างๆ เพียงแต่ความรู้ที่มีอยู่อาจจะยังไม่ได้ถูกจัดระเบียบ ยังไม่มีการเชื่อมโยง วิเคราะห์หรือสังเคราะห์เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุด และให้ผู้อื่นสามารถนำไปใช้หรือพัฒนาต่อได้ เมื่อข้อมูลหรือความรู้ต่างๆ  เหล่านี้ผ่านกระบวนการรวบรวม จัดระบบ วิเคราะห์ หรือ สังเคราะห์ ก็จะกลายเป็นองค์ความรู้ที่สามารถนำไปแบ่งปันและใช้ประโยชน์ได้อย่างเต็มที่

การจัดการองค์ความรู้ไม่ใช่เรื่องใหม่แปลกประหลาดแต่อย่างใด คนที่ทำงานอยู่ทุกวันก็จะผ่านกระบวนการจัดการความรู้อยู่ตลอดเวลา เพียงแต่อาจจะไม่เป็นระบบ ไม่มีการจัดเก็บ ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดก็คือ ทุกครั้งที่พบปัญหาในการทำงานก็จะมีการหารือ ค้นคว้า จนกระทั่งแก้ปัญหานั้นๆ ได้ แต่หากไม่มีการบันทึกไว้อย่างเป็นระบบเพื่อให้สามารถสืบค้นนำกลับมาใช้ได้อีก เมื่อปัญหาเดิมเกิดขึ้นกับคนอื่นก็ต้องมาหาวิธีแก้ไขกันอีก

อีกตัวอย่างหนึ่งที่นับเป็นระบบการจัดการองค์ความรู้สาธารณะที่มีส่วนสำคัญอย่างในการพัฒนาความรู้และความเจริญของโลก นั่นก็คือระบบการจดสิทธิบัตรหรือทรัพย์สินทางปัญญาต่างๆ ผู้คนส่วนใหญ่ (โดยเฉพาะในประเทศที่กำลังพัฒนา) มองการจดสิทธิบัตรเป็นเพียงเครื่องมือในการคุ้มครองสิทธิเพื่อปกป้องผลประโยชน์ของตนเองเป็นหลัก ในความเป็นจริงแล้วการจดสิทธิบัตรเป็นการนำความรู้ที่มีอยู่มาเก็บบันทึกเข้าสู่ระบบเพื่อเผยแพร่ให้ผู้อื่นนำไปพัฒนาต่อยอดได้โดยที่ไม่ต้องไปค้นคิดแก้ปัญหาเดิมซ้ำอีก ในขณะที่ผู้ที่นำองค์ความรู้หรือสิทธิบัตรนั้นไปใช้ก็จะต้องขออนุญาตหรือให้ค่าตอบแทนกับผู้ที่เป็นเจ้าของสิทธิบัตร ทำให้เกิดการพัฒนาขึ้นอย่างก้าวกระโดดพร้อมๆ กับการเกิดประโยชน์กับทุกฝ่าย ซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงความเป็นสังคมแห่งการเรียนรู้อย่างแท้จริง

ในส่วนของสถาบันฯ เอง องค์ความรู้ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะเทคโนโลยีใหม่ๆ ที่จะไปจดสิทธิบัตร แต่รวมถึงความรู้ประสบการณ์ในการดำเนินงานด้านต่างๆ รวมทั้งขั้นตอนกระบวนการทำงาน การแก้ปัญหาต่างๆ เช่น กระบวนการขึ้นทะเบียน ลงทะเบียนนักศึกษา หรือ กระบวนการประกันคุณภาพการศึกษา หรือแม้แต่กระบวนการเรียนการสอนที่เน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ ทุก process ของการทำงานสามารถนำมาจัดการเป็นองค์ความรู้อย่างเป็นระบบได้ ฟังดูเหมือนเป็นเรื่องง่าย แต่การจัดการความรู้ที่เป็นระบบจะเกิดขึ้นไม่ได้เลยถ้าไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมองค์กร หมายความว่าผู้ปฏิบัติงานและผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องทุกคน ต้องมีความเข้าใจและดำเนินงานตามหลักการของการจัดการองค์ความรู้ตั้งแต่การรวบรวมไปถึงการเผยแพร่และนำไปใช้ เพื่อให้สถาบันฯ พัฒนาไปสู่องค์กรเรียนรู้อย่างแท้จริง

อ่านเอกสารฉบับเต็ม